Het ecosysteem

We brengen de actoren, zoals die hiervoor zijn geïdentificeerd, kwantitatief in kaart. We volgen hierbij alle schakels van de keten van de sector, van creërend naar producerend, van distribuerend naar presenterend en eindigend bij de conserverende en beschouwende schakels. We proberen ons zoveel mogelijk te beperken tot een zakelijke inventarisatie, al is het onvermijdelijk dat hier en daar de analyse al tussen de regels door kiert. Soms geven we de ontwikkeling in de tijd weer, enigszins afhankelijk van de data die voorhanden zijn. Soms zullen we vooruitwijzen naar deel 2, waar de ontwikkelingen geduid worden.

Auteurs

Het veelkleurige en veelvormige letterenveld begint bij de auteur, slamdichter of spoken word-artiest die zijn of haar tekst creëert. Om te kunnen bepalen hoeveel actieve auteurs Nederland telt, moet eerst worden gedefinieerd wat we onder een schrijver verstaan. Is dat iemand die dagelijks in zijn dagboek schrijft? Iemand die op internet een blog bijhoudt? Iemand die zijn particuliere familiegeschiedenis te boek wil stellen? Iemand die onregelmatig in een krant of tijdschrift publiceert? Iemand die minimaal één boekuitgave op zijn naam heeft staan?

Het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) heeft berekend dat in de periode 2012 – 2017 plusminus 7 procent van de bevolking van 6 jaar en ouder zich met creatief schrijven bezighield. 1 Dat is een totaal van 1,1 miljoen Nederlanders, die zich weleens wijden aan een gedicht, een toneeltekst, een rap, een essay, et cetera. Dit is de ruimste inventarisatie. Als je, zoals KVB Boekwerk doet doet, alleen de bij professionele uitgevers gepubliceerde auteurs meetelt, dan kom je op een beduidend lager aantal uit.

In 2016 telde de KVB 27.651 actieve auteurs, waarbij onder ‘actieve auteur’ een schrijver wordt verstaan die in een periode van vijf jaar ten minste één nieuw oorspronkelijk Nederlandstalig werk publiceerde. 2 Dit aantal betreft de totale boekenmarkt, inclusief school- en wetenschappelijke boeken. Beperken we ons tot de algemene boeken, dan kom je op 13.570 actieve auteurs. 3 Dit getal is de laatste jaren stabiel. Tot voor kort was het niet mogelijk te specificeren welke genres deze schrijvers beoefenen. Maar door gegevens van de Koninklijke Bibliotheek en het CB (voorheen Centraal Boekhuis) te koppelen, heeft de KVB onlangs voor het eerst de diverse typen auteurs in kaart kunnen brengen.

 

Auteurs naar genre 4
(in aantallen)

bron: KVB Boekwerk

 

Afgezet over een periode van vijf jaar is er sprake van een stijging van het aantal fictie-auteurs met 11 procent, en een daling van het aantal jeugdboekenschrijvers (-10 procent), terwijl het aandeel non-fictie-auteurs stabiel blijft. In dezelfde periode nam het aantal vertalers flink af, tot 2.550 actieve vertalers in 2016. Dat is een daling van ruim 300 vertalers ten opzichte van 2012. Die daling was het grootst in het segment informatieve non-fictie. 5 Daarnaast telde KVB Boekwerk 14.000 actieve auteurs van school- en wetenschappelijke boeken.

Er is ook een flink contingent publicerende journalisten. Volgens een onderzoek van platform Villamedia waren er in 2015 4.000 journalisten in dienst bij landelijke printmedia, daarnaast telde men 5.500 freelancers. 6 Over toneelschrijvers en scenaristen hebben we minder concrete gegevens. Bij de Auteursbond, de beroeps- en belangenvereniging, zijn 114 toneelschrijvers en 349 scenarioschrijvers aangesloten, maar het percentage niet-aangesloten auteurs is onbekend. 7

Hoe zit het met de slamdichters en de spoken word-artiesten – de schrijvers voor wie het podium hun primaire publicatievorm is? Hoeveel zijn er daarvan in Nederland? Deze sector kent (nog) geen kennisinstituten of koepelorganisaties. Een ruwe schatting levert een totaal van 1.100 ‘schrijver/performers’ op. 8 De gemiddelde leeftijd ligt op 27 jaar, van hen is 75 procent man, 25 procent is vrouw. 9

Uiteraard is er overlap tussen de verschillende afdelingen in het letterenveld. Er zijn kinderboekenauteurs die af en toe een roman voor volwassenen schrijven (Carry Slee), er zijn romanschrijvers die weleens een toneelstuk maken (Ilja Leonard Pfeijffer), er zijn journalisten die fictie publiceren (Hassan Bahara), er zijn vertalers die reisboeken schrijven (Hans Boland), et cetera. Geen enkele rol ligt vast. Toch wagen we ons aan een (ruwe) schatting van het totaal aantal actieve woordkunstenaars in Nederland. In 2016 waren dat er een kleine 40.000. 10

Een auteur verdient zijn inkomen uit royalty’s, verkregen uit de verkoop van zijn werk, een leenrechtvergoeding op basis van het aantal uitleningen bij de bibliotheek, nevenrechten (met name verfilmingen en vertalingen) en neveninkomsten, zoals columns, optredens, schrijfcursussen en commerciële opdrachten. Daarnaast kan een auteur in aanmerking komen voor schrijf- en reisbeurzen. De belangrijkste verstrekker van beurzen is het Letterenfonds, dat subsidies geeft aan auteurs, toneelauteurs, vertalers en biografen.

In 2016 was de gemiddelde beurs die auteurs ontvingen voor het schrijven van nieuw werk zo’n 19.900 euro. Gemiddeld wordt zo’n twee tot drie jaar aan zo’n nieuw project gewerkt. Voor vertalers bedroeg de gemiddelde subsidie per vertaalproject 8.400 euro. 11 Naast het Letterenfonds zijn er enkele particuliere fondsen, zoals het VSBfonds en het Jaap Hartenfonds, die incidenteel auteurs ondersteunen. Ook zijn er lokale fondsen die geld geven aan boeken over de desbetreffende regio.

Aanbod

Als iets al deze schrijvers, dichters, publicisten en performers bindt, dan is het hun vermogen een talige vorm te vinden voor hun observaties, hun ideeën, hun zielenroerselen, hun fantasieën. In 2016 publiceerden zij een totaal van 13.450 nieuwe Nederlandstalige titels, inclusief school- en wetenschappelijke boeken. Dat was een daling van 500 titels in vergelijking met een jaar daarvoor. Zes op de tien boeken waren oorspronkelijk in het Nederlands geschreven, de overige titels waren vertalingen naar het Nederlands.

Ook als we ons beperken tot de algemene boeken is er al enige jaren sprake van een daling van het aantal nieuwe, oorspronkelijk Nederlandstalige werken. Verschenen er in 2012 in totaal 4.318 nieuwe titels, in 2016 waren het er nog 4.001. Dat is een daling van 7 procent. 12

Auteurs van kinder- en jeugdboeken zijn het productiefst, ze maakten 1,6 nieuwe titels per jaar. Fictie-auteurs volgen met gemiddeld 1,2 nieuwe boeken, en auteurs van informatieve boeken staan op de derde plek, met 0,9. Dit veranderde niet veel over de afgelopen vijf jaar. Maar omdat het aantal fictie-auteurs is toegenomen, nam ook het aandeel fictieboeken op het totaal toe. In 2016 ging het in 35 procent van de nieuwe oorspronkelijk Nederlandstalige titels om een fictieboek, in 2012 was dat nog 30 procent. Dit ging ten koste van de informatieve non-fictie, die de afgelopen vijf jaar met 4 procent daalde. 13

Nieuwe titels verschijnen in de meeste gevallen zowel op papier als in digitale vorm. Soms verschijnt een boek alleen analoog, vooral kinderboeken met plaatjes worden nog amper digitaal verspreid. Omgekeerd is er een toenemend aantal platforms waar titels alleen digitaal worden aangeboden, zoals Lulu, Sweek, Kobo Plus en Bookchoice. Daarnaast is er sprake van een wederopleving van de productie en verkoop van digitale luisterboeken. In het eerste decennium van deze eeuw ontplooiden veel uitgeverijen luisterboek-initiatieven. Dit leidde in 2005 zelfs tot de oprichting van De Week van het Luisterboek. Maar de verkoop van luisterboeken bleef relatief klein. Vermoedelijk speelde de gebruiksonvriendelijkheid een rol. Luisterboeken werden uitgebracht op cd’s, die slechts 70 minuten gesproken tekst konden bevatten. Een dikke roman als ‘Knielen op een bed violen’ van Jan Siebelink nam zodoende twaalf schijfjes in beslag.

Dankzij nieuwe technieken is het gedoe met cd’s verleden tijd en beleeft het luisterboek een comeback. Het Zweedse bedrijf StoryTel ontwikkelde een app die het mogelijk maakt via je telefoon of iPad naar gesproken boeken te luisteren. Ook via podcasts zijn intussen vele literaire auteurs actief.

Er zijn in Nederland 22 spoken word-organisaties en 3 spoken word-festivals, die gezamenlijk ongeveer 150 evenementen per jaar organiseren. 14 Boekpublicaties van spoken word-teksten zijn nog een zeldzaamheid. De meeste spoken word-artiesten gebruiken hun persoonlijke website en de sociale media (Facebook en Instagram) om hun creativiteit te delen. Ook YouTube is een veelgebruikt kanaal om eigen optredens te tonen. Wie een overzicht wil krijgen van spoken word-artiesten kan terecht op de sites van ClubSpoken, een agentschap gericht op de commerciële markt, of spoken.fm, een netwerk van woordkunstenaars.

Uitgeverijen

Al dat fysieke en digitale leesvoer wordt op de markt gebracht door iets meer dan 3.900 uitgeverijen van algemene boeken. In 2016 bedroeg hun gezamenlijke omzet uit boekverkoop 524 miljoen euro. Voor het merendeel zijn dat kleine bedrijfjes. Van die 520 miljoen euro wordt een kwart opgebracht door de vijf grootste uitgevers, concerns van diverse kleinere uitgeverijen en hun imprints, 75 procent wordt opgebracht door 39 uitgevers. De overige 25 procent wordt gegenereerd door de andere 3.891 uitgevers. Zo ziet het letterenlandschap er dus uit: een klein clubje grote spelers, en daarachter een lange sliert van kleintjes. 15 In totaal zijn er 13.500 mensen werkzaam in de uitgeefsector. 16 Dit is inclusief uitgevers van magazines, kranten, vakbladen en leermiddelen. Helaas is het niet mogelijk de werkgelegenheidscijfers per uitgeefgroep te berekenen. 17

Anders dan wel wordt aangenomen, is het aantal boekenuitgeverijen al een tijd lang vrij stabiel. Met name het segment dat voor die 75 procent omzet zorgt, is sinds 2012 nagenoeg gelijk gebleven. Alleen in het onderste kwart daalde het aantal uitgeverijen flink, van 4.415 in 2012 naar 3.891 in 2016.

Er was de laatste jaren nogal wat onrust in de uitgeverijbranche. Zo vertrok de kinderboekentak van uitgeverij Querido met veel rumoer bij WPG en begon Mizzi van der Pluijm een eigen zaak na een verbeten zelfstandigheidsstrijd met VBK. Nieuwe, zelfstandige uitgevers als DasMag, Koppernik en Brandt profileerden zich nadrukkelijk als zelfbewuste partijen die weinig titels in de markt zetten.

Het vak van uitgeven is aan het veranderen. We zien dat steeds meer auteurs een literaire agent in de arm nemen als intermediair, met name voor zakelijke onderhandelingen. Paul Sebes was jarenlang de enige serieus te nemen agent in de Nederlandse letteren, maar daar zijn intussen andere bijgekomen, zoals Marianne Schönbach en Lolies van Grunsven.

Ook self-publishing wint terrein. Het in eigen beheer uitgeven van een boek is al jaren mogelijk, maar de laatste tijd is de techniek een stuk makkelijker en goedkoper geworden. Weliswaar gaat het nog altijd om kleine aantallen: het aandeel van self-publishers in de totale afzet en omzet lag op respectievelijk 0,2 procent en 0,3 procent. De self-publishing markt kenmerkt zich door een grote hoeveelheid titels met een zeer lage omloopsnelheid. Maar dit kleine marktaandeel ten spijt is er een sterke groei zichtbaar, zowel in de afzet (+35 procent) als de omzet (+39 procent) sinds 2012. 18

Een toenemend aantal auteurs publiceert zijn boeken via een van de self-publishing platforms die op internet te vinden zijn: Brave New Books, Mybestseller, Kindle Direct en andere. In 2016 ging het in totaal om 6.745 verschillende titels, vijf jaar geleden waren dat er nog geen 500. 19 Uitgevers kunnen productiesubsidies aanvragen bij het Letterenfonds voor moeilijk te exploiteren titels, die de kwaliteit en diversiteit van het aanbod ten goede komen. Daarnaast is er de zogenoemde Schwob-regeling, bedoeld voor de uitgave van vertalingen van klassieke meesterwerken. Ook het Prins Bernhard Cultuurfonds en het Jaap Hartenfonds ondersteunen incidenteel publicaties.

Boekhandel

Nederland had in 2016 1.350 fysieke verkooppunten, tegenover 1.300 in 2015. Dat wijst op een licht herstel, na een serieuze terugval in de jaren daarvoor (in 2013 telde Nederland nog 1.469 verkooppunten). Het gaat om 559 vestigingen van ketens, waarvan Libris/Blz en Bruna de grootste zijn, 487 zelfstandige boekhandels en 10 wetenschappelijke boekhandels. Daarnaast zijn er 160 digitale, bij het Centraal Boekhuis aangesloten verkoopkanalen. 20 Naast bol.com zijn dat in de meeste gevallen webwinkels van bestaande fysieke boekwinkels. Over het totaal aantal werknemers in de boekhandel zijn geen gegevens bekend. 21

De boekhandel verkeerde in de periode 2008 – 2014 in zwaar weer. Zeven jaar op rij nam de totale omzet af tot 466,7 miljoen euro in 2014 (een daling van 20 procent). In 2015 waren er de eerste tekenen van licht herstel (+3,5 procent), en dat zette in 2016 en 2017 door, met 5,4 procent naar 529 miljoen euro. 22

 

Omzet A-Boekenmarkt
(excl. e-books, in miljoenen euro’s)

bron: Jaarverslagen KBb

 

Hiermee zit de markt weer op het niveau van 2013, maar nog altijd ver onder de resultaten uit het eerste decennium van deze eeuw, toen er dik in de 600 miljoen euro werd omgezet. Bovendien werd de groei deels gerealiseerd via e-commerce, waarvan de fysieke boekhandel minder profiteert. In 2015 groeide de verkoop via e-boekhandels naar 23 procent, als de verkoop van e-books wordt meegerekend. Exclusief e-books was het afzetaandeel in 2015 17 procent. 23

De verkoop van e-books is nog altijd groeiende, al vlakt die groei wel af. In 2016 steeg het omzetaandeel naar 4 procent en de afzet naar 6 procent. 24 Het papieren boek is vooralsnog dominant in de markt. Binnen de e-commerce zijn drie op de tien boeken een e-book, en die e-books zijn vooral fictietitels: 80 procent; 14 procent van de verkochte titels is non-fictie, 5 procent kinderboek. 25

De afgelopen twee jaar werd de groei in de overall verkoop vooral gerealiseerd bij de kinderboeken en in het segment ‘non-fictie informatief’. Met name het segment ‘Young Adult’ (literatuur voor lezers tussen 14 en 18 jaar) mag zich verheugen in een toenemende populariteit. Onder ‘non-fictie informatief’ vallen bijvoorbeeld de uiterst succesvolle titels van VI Boeken (‘Gijp’, ‘Kieft’) en de familiekroniek van Astrid Holleeder (‘Judas’). Toch blijft het literair-culturele segment vooralsnog dominant. Van de tien verkochte titels komen er zes uit deze hoek. 26

 

Omzetaandeel per genre
(in percentages)

bron: KVB Boekwerk

 

Opvallend is de toename van de verkoop van anderstalige boeken. In 2017 ging het om 12 procent in de totale afzet (papier plus digitaal), tegen 7 procent in 2012. 27 In 2013 kocht 32 procent van de lezers ‘wel eens’ een boek in het Engels, inmiddels is dat al 35 procent. 28 Hoewel de totale stijging niet significant is, zien we dat dit over alle talen heen gelijk blijft of licht stijgt. De aankoop van boeken in het Duits en Frans blijft gelijk ten opzichte van 2016, de lichte toename geldt voor boeken in het Engels en voor andere talen. Engelstalige boeken worden van de anderstalige boeken veruit het vaakst gekocht, vooral door mannen en hoogopgeleiden. Ook zijn deze relatief populair onder de lezers van e-books. 29

Podia

Auteurs worden niet slechts in de etalage van de boekhandel gepresenteerd, ook zetten ze zichzelf in de schijnwerpers op diverse podia. Festivals mogen zich in Nederland verheugen in een toenemende populariteit. Daarvan profiteert ook de literatuur. Volgens de jaarlijkse Festival Monitor trokken in 2017 934 festivals in totaal 26,7 miljoen bezoekers. Het leeuwendeel vormt de muziekfestivals (639), daarna volgen theaterfestivals (152) en beeldende kunstfestivals (87). 30 De literaire manifestaties blijven daar ver bij achter, maar we zien steeds vaker dat literatuur een onderdeel vormt van het programma van theater- of muziekfestivals. Op popfestival Lowlands staat bijvoorbeeld al enige jaren een zeer populaire literatuurtent.

Voorheen zaten literaire manifestaties in de BIS, vanaf 2013 worden ze door het Letterenfonds gesubsidieerd. Het gaat om tweejarige en vierjarige regelingen. Die laatste is voor festivals met een (inter)nationale uitstraling. Per kalenderjaar is ruim 1,1 miljoen euro beschikbaar. Voor de periode 2014 – 2017 kwamen de volgende zes literaire organisaties voor een meerjarige subsidie in aanmerking: Writers Unlimited in Den Haag, Passionate Bulkboek in Rotterdam, organisator van het Geen Daden Maar Woorden-festival, Poetry International in Rotterdam, Wintertuin in Nijmegen, en Literatuurhuis Utrecht, dat met name de Nacht voor de Poëzie en het International Literature Festival Utrecht (ILFU) organiseert. 31 Daarnaast ontvangen twee literair-educatieve organisaties een vierjarige subsidie: de School der Poëzie in Amsterdam en het Poëziepaleis in Groningen.

Met ingang van 2017 ontvangen nog eens vijf festivals een tweejarige subsidie: SLAG, Read my world, Tilt, Boekids en Explore the North. Voor deze festivals is een bedrag van 270.000 euro per jaar beschikbaar. Gevoegd bij de incidentele ondersteuning voor manifestaties en projecten besteedt het Letterenfonds jaarlijks 1.970.000 euro aan festivals.

Voor sommige festivals gaat de taakopdracht verder dan het louter presenteren van schrijvers en literatuur. Poetry International is bijvoorbeeld een gerespecteerd kenniscentrum op het gebied van internationale poëzie. Bovendien draagt het festival via workshops en schrijfopdrachten bij aan de productie van nieuwe poëzie en vertalingen. Ook Wintertuin en Passionate Bulkboek zijn ontwikkelinstellingen, gericht op talentontwikkeling en educatie. Naast de grote literaire evenementen bestaat een levendig circuit van losse, eenmalige auteursoptredens op scholen, in bibliotheken en boekhandels. De Schrijverscentrale is bemiddelaar tussen organiserende instanties en auteurs. In 2016 kwamen 4.992 contracten tot stand door bemiddeling van de Schrijverscentrale. Dat is flink minder dan de 6.165 in het topjaar 2010, maar de laatste zeven jaar is het aantal min of meer stabiel, fluctuerend rond de 5.000 optredens. 32

 

Schrijversoptredens bemiddeld door Schrijverscentrale
(in aantallen)

bron: Schrijverscentrale

 

Van deze auteursbezoeken werd tussen 2005 en 2016 iets minder dan de helft georganiseerd door bibliotheken. Hoewel het aantal activiteiten in bibliotheken sinds 2014 flink toenam, is het aantal auteursoptredens in die periode juist gedaald. De optredens in boekhandels fluctueerden sinds 2005 sterk. Tussen 2005 en 2009 verdubbelde het aantal contracten, om in de daaropvolgende jaren weer bijna te halveren. In 2014 en 2015 stegen deze optredens weer naar het niveau van 2009, in 2016 daalde dat aantal weer. De Boekmanstichting, die deze cijfers verwerkte in haar Cultuurindex, constateert dat de ontwikkeling van de optredens in boekhandels een uitvergroting zijn van de omzetcijfers in de branche. 33

In het poetry slam- en spoken word-circuit is het podium een sine qua non. De afgelopen tien jaar zijn evenementen in dit circuit steeds talrijker geworden. Maar nieuw is het fenomeen in Nederland niet. Begin jaren tachtig vond in De Melkweg in Amsterdam al het One World Poetry-festival plaats, met behalve dichters ook spoken word-artiesten. In de jaren negentig verenigden zich dichters, rappers en performers onder de vlag van het Double Talk-festival. De eerste Palabras-avond werd in 2001 georganiseerd. Vijftien jaar lang vonden deze bijeenkomsten ‘for poets, lyricists & wordsmiths’ plaats in de bovenzaal van poptempel Paradiso.

In die tijd ontstond de Rotterdamse Stichting Crime Jazz. Tien jaar lang organiseerde Crime Jazz een maandelijks literair cross-over programma in Rotterdam. Hier werden diverse vormen van gesproken woord afgewisseld met hiphop, nu-soul, jazz en aanverwante muziekstromingen.

Poetry slams kregen voet aan de grond toen het Amsterdamse café Festina Lente onder de bezielende leiding van Simon Vinkenoog in 1998 begon met de organisatie van een maandelijkse poëzieslag. Later haakte de Nijmeegse Wintertuin aan, dat in 2002 de eerste NK Poetry Slam organiseerde. 34 Dit kampioenschap vindt nog ieder jaar plaats tijdens de Nationale Poëzieweek, nu in Utrecht.

In 2007 werd de Poetry Circle Nowhere opgericht, een platform voor ‘schrijvende performers en performende schrijvers’. Inmiddels zijn er Circles, groepen waarin beginnende spoken word-artiesten verenigd zijn, in Rotterdam, Amsterdam, Eindhoven, Tilburg en Leeuwarden. Een rondreizend podium is Mensen Zeggen Dingen, met een combinatie van spoken word, literatuur, theater, rap, cabaret en improv. Het brandpunt van de Nederlandse spoken word bevindt zich in de regio Rotterdam, waar diverse organisaties huizen: Woorden Worden Zinnen, Paginagroots, Spraakuhloos en het Ken Theater.

De bibliotheek

De openbare bibliotheken functioneren in een decentraal stelsel. Door het hele land zijn 781 vestigingen, die worden aangestuurd door 154 bibliotheekorganisaties. Deze organisaties worden gefinancierd uit de gemeentekas. Daarnaast zijn er 9 provinciale ondersteunende instellingen (POI’s), die geld krijgen van de provincies. OCW financiert de KB, die aan het hoofd staat van het netwerk van bibliotheekorganisaties, voor 91 miljoen euro per jaar. 35 Er is één belangen- en werkgeversorganisatie (de Vereniging Openbare Bibliotheken), die samen met de VNG zorgdraagt voor de certificering van bibliotheken, voor educatie en voor belangenbehartiging.

In 2016 waren er 3,7 miljoen mensen lid van een openbare bibliotheek; zij leenden 73 miljoen werken. Het ledental van de bibliotheken daalt al vele jaren. Op het hoogtepunt, halverwege de jaren negentig, waren er bijna 5 miljoen mensen lid van de bieb (volwassenen plus kinderen). In de periode 2005 tot 2011 schommelde het aantal leden rond de 4 miljoen. Daarna zette een afname in: sinds 2011 is het aantal leden niet meer boven de 4 miljoen gekomen. 36

Dat betekende een daling van de inkomsten. Daarbij kwamen vanaf 2009 ook drastische bezuinigingen op de bibliotheekbudgetten. Kregen de bibliotheken in 2010 nog 458 miljoen euro van de gemeenten, in 2015 was dit gedaald naar 414 miljoen euro, een afname met 10 procent. In totaal zetten de bibliotheken in 2016 512 miljoen euro om. 37

De bezuinigingen troffen vrijwel iedere bibliotheekorganisatie, slechts 4 procent werd in de periode 2012 – 2016 in het geheel niet geraakt door gemeentelijke kortingen. Het aandeel eigen inkomsten bleef constant op 19 procent. Die inkomsten verwerven bibliotheken uit lidmaatschappen, toegangskaartjes voor activiteiten en ‘telaatgelden’. Bibliotheken zijn dus voor ruim 80 procent afhankelijk van subsidiestromen. 38 Onderstaande figuur laat zien dat deze bezuiniging heeft gezorgd voor een flinke daling van het aantal vestigingen. 39

 

Bibliotheekvestigingen

bron: CBS Statline

 

Vestigingen verdwenen (-11 procent), bibliobushaltes werden opgeheven (-70 procent). Daarvoor in de plaats kwamen 67 afhaalpunten, zoals op het Centraal Station van Rotterdam, maar vooral heel veel bibliotheekvestigingen op scholen. Ook het aantal bibliotheekwerknemers is stevig gedaald, van 7.870 in 2012 naar 6.639 (4.076 fte) in 2016, een daling van ruim 15 procent. 40

De Bibliotheek op School (BoS) is onderdeel van het leesbevorderingsprogramma Kunst van Lezen, dat door Stichting Lezen (penvoerder) en de KB wordt gecoördineerd. Dagelijks worden 697.000 kinderen in het basisonderwijs en het vmbo bereikt met de BoS. 41

Sinds 2015 is er een nieuwe bibliotheekwet van kracht: de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob). Daarin is vastgelegd dat er een landelijk netwerk van bibliotheekorganisaties dient te zijn, en dat de KB uitvoerder van de stelseltaken van de landelijke overheid is. In de wet is verankerd wat al sinds 2005 de praktijk was. Toen formuleerden VOB en VNG samen vijf kernfuncties: Kennis en informatie, Lezen en literatuur, Ontwikkeling en educatie, Kunst en cultuur, Ontmoeting en debat. 42

De invulling van deze taken wordt grotendeels aan de bibliotheken overgelaten. De minister van OCW heeft vlak voor Kerst 2017 de ‘Midterm review Wsob’ aan de Tweede Kamer verstuurd, waarin ze de stand van zaken in het Nederlandse openbare bibliotheekstelsel beschrijft.

Digitaal

De groei in de verkoop van e-books is afgevlakt. 43 Maar daarnaast zijn er steeds meer mogelijkheden om e-books te lenen. Zowel commerciële partijen als de bibliotheken zijn druk doende platforms te ontwikkelen die e-book-uitleningen via een abonnement mogelijk maken – een ‘Spotify for books’.

Onder de vlag van de Stichting debibliotheek.nl ontstond de voorloper van de huidige onlinebibliotheek.nl. Met de inwerkingtreding van de Wsob in 2015 ging deze stichting op in de KB. De onlinebibliotheek.nl bevat ruim 15.000 titels, in alle mogelijke genres. Bibliotheekleden kunnen gratis 10 titels tegelijk lenen, voor maximaal 21 dagen. Wie geen lokaal bibliotheeklid is, betaalt 42 euro per jaar voor een online-lidmaatschap (‘digital only’) bij de KB.

Het totaal aantal bibliotheekleden met een account bij onlinebibliotheek.nl stond eind 2017 op 497.313. Maar slechts de helft daarvan was actief lid, met minimaal één uitlening per jaar. Digitale boeken, luisterboeken en cursussen werden sinds de start in 2014 alles bij elkaar bijna 7 miljoen keer uitgeleend. 44

De KB is, samen met de Vlaamse Erfgoedbibliotheek en de Taalunie, ook verantwoordelijk voor de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL). Dit is een digitale collectie van grotendeels rechtenvrije teksten die behoren tot het Nederlandstalige erfgoed, van de vroegste tijd tot heden. Alle teksten op dbnl.org zijn gratis toegankelijk en downloadbaar. De website wordt jaarlijks zo’n 4 miljoen keer geraadpleegd. 45

Uitgeefconcern VBK lanceerde begin 2017 het platform Bookchoice, waar je voor 3,99 euro per maand 8 e-books en luisterboeken kunt lenen. Boekhandelsketen Bruna probeerde het met Bliyoo, een abonnementsservice waarbij je voor 14,95 euro per maand zowel boeken als tijdschriften en luisterboeken kon lenen. 46 Dan is er Bookmate, waarbij de abonnementskosten 10,99 euro per maand zijn. Bol.com en e-bookreader-fabrikant Kobo begonnen een jaar geleden met de abonnementsdienst Kobo Plus. Voor 9,99 euro per maand kan de abonnee onbeperkt e-books lezen en uitproberen. Het aanbod is hier het grootst (keuze uit meer dan 150.000 titels), maar het betreft alleen e-books, geen luisterboeken of magazines. Ten slotte is er ook nog het platform voor e-kinderboeken, genaamd Booqees.

Opleiding en talentontwikkeling

Op het gebied van schrijfeducatie zien we langzaam een toenemende professionalisering. Waar creative writing in de Verenigde Staten al decennialang tot het universitaire curriculum behoort, is dat bij Nederlandse hogescholen mondjesmaat het geval. Zo heeft de Rietveld Academie sinds 2007 een studierichting Beeld en Taal en begon de Artez Hogeschool in Arnhem zes jaar terug een afdeling Creative Writing. Aan de HKU is er een vierjarige studie Writing for Performance: een voltijd hbo-studie tot dramaschrijver, waar het accent weliswaar ligt op film, theater en andere media, maar waarvan alumni vaak hun weg vinden richting literatuur, poëzie en andere genres.

Er is nog geen masteropleiding creatief schrijven, wel sloegen het Letterenfonds, Literair Productiehuis Wintertuin en de schrijfopleidingen van ArtEZ, de Rietveld Academie en de HKU de handen ineen en richtten in 2015 het Slow Writing Lab op. Dit is een opleiding voor literair talent, ingericht als een ‘vrije master’. Studenten stellen een individueel programma samen rondom een voor hun eigen ontwikkeling relevant onderwerp of thema, waarbij ze worden gecoacht door schrijvers, redacteuren en regisseurs.

De Schrijversvakschool in Amsterdam biedt een vierjarige deeltijdopleiding voor aspirant-schrijvers op het gebied van proza, poëzie, toneel, scenario en essay. Ook kan men er losse cursussen volgen. Sinds 2013 bestaat de Schrijversacademie. In tien steden door heel Nederland biedt de Schrijversacademie elf schrijfcursussen aan op het gebied van romans en verhalen, thrillers, young adult, fantasy, scenario, columns, kinderboeken, poëzie, biografieën, reisverhalen en storytelling. Aan de Nederlandse filmacademie wordt een vierjarige opleiding scenarioschrijven aangeboden. Tot de sluiting in 2012 stond er bij het Maurits Binger Film Institute een postacademische opleiding scenarioschrijven op het cursusprogramma.

De vierjarige universitaire studies vertaalkunde en vertaalwetenschap zijn beide opgeheven. Wel bieden de universiteiten van Utrecht en Amsterdam eenjarige masters aan met respectievelijk praktische en meer theoretische modules. Aan de Hogeschool Zuyd in Maastricht wordt een vierjarige opleiding tot tolk/vertalen gegeven, net als in Utrecht aan de ITV Hogeschool. In Amsterdam is de Vertalersvakschool gevestigd, die opleidingen en cursussen aanbiedt voor aspirant-literair vertalers.

Verschillende instanties ontfermen zich daarnaast over jonge schrijvers, nog niet of net wel gedebuteerd. Het Letterenfonds organiseert bijvoorbeeld workshops over het standaard auteurscontract en aanverwante zakelijke aspecten van het schrijverschap. Wintertuin werkt met schrijfcoaches en geeft cursussen. Het Expertisecentrum Literair Vertalen organiseert vertaalcursussen en faciliteert mentoraten, waarbij een beginnende vertaler bij het vertalen van een literair boek in een één-op-één-relatie samenwerkt met een ervaren vertaler. En Das Mag heeft zijn zomerkampen, waar literaire talenten gedurende een week worden ondergedompeld in diverse schrijfactiviteiten.

In de spoken word-scene is de Poetry Circle Nowhere het belangrijkste podium voor talentontwikkeling. In Rotterdam, Amsterdam, Eindhoven, Leeuwarden en Tilburg biedt de Poetry Circle laagdrempelige workshops aan. Ook is er een steeds groter cursusaanbod op scholen. Als er internationale headliners zijn bij de grote spoken word-evenementen in Nederland worden daar geregeld masterclasses aan gekoppeld. Zo leiden spoken word-artiesten elkaar op.

De hbo-en wo-opleidingen voor bibliothecarissen hebben zich in de loop der jaren inhoudelijk steeds verder verbreed. Inmiddels kun je in Nederland op hoger onderwijsniveau geen opleiding meer doen, specifiek voor een baan in de bibliotheeksector (en ook in Vlaanderen is dat het geval). Alle relevante opleidingen zijn geïntegreerd in opleidingen op het gebied van informatiemanagement. Zo heeft de Saxion Hogeschool een opleiding informatie, dienstverlening en -management, en bieden de universiteiten van Amsterdam en Leiden een master media en informatie of iets vergelijkbaars aan. Cubiss, de POI in Noord-Brabant en Limburg, ontwikkelde de post hbo-opleiding Community Librarian in samenwerking met hogeschool Avans. Ook is er een opleidingshuis in de maak om bibliotheekpersoneel verder te professionaliseren. Kunst van Lezen is in 2009 gestart met het aanbieden van trainingen en workshops voor BoekStart en de Bibliotheek op School.

In 1964 werd een opleiding voor het boekenvak opgericht onder de naam de Frederik Muller Academie. In de jaren negentig ging die op in de Hogeschool van Amsterdam. Daar stoomt de specialisatie media, marketing en publishing aan het Instituut voor Media en Informatie Management studenten klaar voor een baan in de uitgeverij. De Universiteit van Amsterdam organiseert een master redacteur/editor bij de afdeling Boekwetenschap. Voor boekhandelaren ontwikkelde het KBb het bijscholingsprogramma Boekondernemer van de toekomst, met subsidie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het O&O-fonds. In totaal volgden 350 boekverkopers de BOvdT-cursus, vanuit 275 winkels. 47 Iets vergelijkbaars doet het Nederlands Uitgevers Verbond (NUV) met de NUV Academy. Personeel van de aangesloten uitgeverijen kan zich laten bijscholen, naar netwerkbijeenkomsten en op studiereis.

Leesbevordering en laaggeletterdheid

Over de positieve gevolgen van lezen en het belang van leesbevordering schreven we al. De Nederlandse overheid heeft de ambitie om tot de kennistop van Europa te behoren. Tegelijkertijd zijn er in Nederland 2,5 miljoen mannen en vrouwen, allochtoon en autochtoon, die moeite hebben met lezen, schrijven, rekenen en digitale geletterdheid. 48 Van hen zijn een kleine 2 miljoen laaggeletterd. Deze zogenoemde ‘laaggeletterden’ kosten de samenleving bijna 1 miljard euro op jaarbasis. 49

De helft van de laaggeletterden werkt, vaak met een zwakke arbeidsmarktpositie. Mensen die laaggeletterd zijn, zijn oververtegenwoordigd bij de schuldhulpverlening. 19 procent van de laaggeletterden leeft ten minste één jaar onder de armoedegrens. Daarbij komt dat het probleem van generatie op generatie wordt doorgegeven. Een kind met laaggeletterde ouders heeft een driemaal hogere kans om zelf ook laaggeletterd te worden. 50

De Stichting Lezen en Schrijven werd opgericht in 2004 met de bedoeling het probleem van laaggeletterdheid op de kaart te zetten. De stichting investeert in scholing, onderzoek, campagnes, advies en de ontwikkeling van lesmateriaal. Het programma Tel mee met Taal is door de ministeries van OCW, VWS en SZ ontwikkeld voor het voorkomen en bestrijden van laaggeletterdheid. Stichting Lezen en Stichting Lezen en Schrijven zijn de twee hoofduitvoerders van respectievelijk het preventieve en het curatieve deel. Hiervoor wordt in de periode 2016 – 2018 jaarlijks 18 miljoen euro gestoken in Tel mee met Taal. In een brief aan de Tweede Kamer formuleerde OCW de hoofddoelstellingen voor diezelfde periode als volgt: 1. Tenminste 45.000 Nederlanders verbeteren hun taalbeheersing aantoonbaar. 51 2. Eind 2018 worden 1.000.000 kinderen tussen 0 en 12 jaar bereikt met leesbevorderingsactiviteiten.

Uit onderzoek blijkt dat Tel mee met Taal zijn vruchten afwerpt. Na het volgen van het taaltraject heeft 71 procent van de cursusdeelnemers een aantoonbaar betere taalbeheersing. Ook hun psychische en fysieke gezondheid gaan er meetbaar op vooruit. 52

Dit geldt niet alleen voor laaggeletterden. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat er een verband is tussen het lezen van boeken en betere leerprestaties, bij basisschoolleerlingen en tieners, maar ook bij studenten in het hoger onderwijs. 53 Zelfs kinderen van 15 maanden hebben een grotere taalvaardigheid en woordenschat, als hun ouders in de eerste acht maanden zijn begonnen met voorlezen. 54

De Stichting Lezen, opgericht in 1988, is in het leven geroepen om de ontlezing tegen te gaan. Om die reden organiseert Stichting Lezen, in samenwerking met andere partijen zoals CPNB, Passionate en het Letterenfonds, een scala aan leesbevorderingsactiviteiten, zoals de Nationale Voorleeswedstrijd, De Weddenschap (waarbij vmbo-leerlingen worden uitgedaagd om drie boeken te lezen), Literatour (de Boekenweek voor jongeren), en de Inktaap (de jongerenprijs van de Nederlandse literatuur). Ook doet Stichting Lezen veel onderzoek naar lezen, leesbevordering en literatuureducatie. De stichting is met haar publicaties en onderzoeken ook een kenniscentrum.

In 2012 hebben de Stichting Lezen, de Stichting Lezen en Schrijven, het CPNB, het Literatuurmuseum en de bibliotheken (VOB en KB) de handen ineengeslagen en de Leescoalitie opgericht. Dit samenwerkingsverband zet ieder jaar een landelijke campagne op touw om het lezen te stimuleren. In 2013 was dat ‘Het jaar van het voorlezen’, in 2014 en 2015 ‘Vaders voor lezen’, in 2016 ‘Het jaar van het boek’ en in 2018 en 2019 is dat ‘Lees met andermans ogen’.

Onder de vlag van Tel mee met Taal coördineert de Stichting Lezen samen met de KB ‘Kunst van Lezen’, een leesbevorderingsprogramma van het ministerie van OCW dat sinds 2008 loopt en in 2015 is verlengd tot en met 2018. Kunst van Lezen bestaat uit drie onderdelen: 1. Strategische leesbevorderingsnetwerken, 2. BoekStart en 3. De Bibliotheek op School (BoS). Het eerste onderdeel betreft het stimuleren van de samenwerking tussen gemeenten, scholen, kinderdagverblijven, peuterspeelzalen en bibliotheken. In het kader van BoekStart krijgen ouders van pasgeboren baby’s een brief van de gemeente met een waardebon, waarmee een koffertje met voorleesboekjes bij de plaatselijke bibliotheek kan worden opgehaald. Op die manier komen steeds meer ouders al vroeg in het leven van hun kinderen in een bieb. Tien jaar geleden waren er nauwelijks babyleden, nu zijn dat er jaarlijks ruim 60.000. 55 Ook worden er bibliotheekhoeken ingericht op kinderopvanglocaties en krijgen de pedagogisch medewerkers trainingen om hun deskundigheid te bevorderen.

De Bibliotheek op School is een samenwerkingsverband tussen de gemeente, bibliotheken, basisscholen en vmbo’s. De uitvoering kent vele varianten. Een onderdeel kan de inzet van een leesconsulent zijn (een medewerker van de bibliotheek). Van deelnemende scholen wordt verwacht dat ze tenminste één leerkracht laten opleiden tot leescoördinator. In de kern komt het er meestal op neer dat een bibliotheekvestiging, gericht op kinder- en jeugdboeken, in de school wordt geopend.

In 2017 werd 36 procent van de nieuwgeboren baby’s bereikt met BoekStart-koffertjes, werd 22 procent van de kinderopvanglocaties bereikt, deed 43 procent van de basisscholen en 24 procent van de vmbo’s mee aan de Bibliotheek op School. 56 Het streven voor 2018 is in alle basisbibliotheken het programma BoekStart in te voeren. Zo moet eind 2018 100 procent van de ouders met pasgeboren baby’s geïnformeerd zijn en 55 procent van die baby’s via hun ouders zijn bereikt. Ook voert eind 2018 85 procent van de basisbibliotheken het programma de Bibliotheek op School uit, 25 procent op het vmbo en 10 procent op havo/vwo. 57 Stichting Lezen zit in de BIS en ontvangt een structurele subsidie van het Rijk van 1,87 miljoen euro per jaar. Daarnaast ontvangt de stichting in 2016, 2017 en 2018 3,35 miljoen euro per jaar projectsubsidie voor Kunst van Lezen.

Media

Reflectie op de letteren is van belang voor canonvorming en debat. In de papieren media, het traditionele domein voor de literatuurkritiek, is de ruimte voor recensies de laatste decennia afgenomen. Boekenbijlagen zijn ingekrompen, recensies werden korter en kleiner in aantal. 58

Daartegenover staat een haast onophoudelijke stroom recensies op internet en in de sociale media. Populaire sites met boekennieuws, schrijversinterviews en recensies zijn bijvoorbeeld Hebban, 8Weekly, LiterairNederland en dereactor.org. Literatuurplein.nl is een site met nieuws, recensies en een agenda van de Vereniging Openbare Bibliotheken, schrijvenonline.org is een grote online community van amateurschrijvers en op lezentv.nl staan videoproducties met literaire interviews en reportages.

Het aantal fysieke literaire tijdschriften nam het laatste decennium flink af. 59 Na een periode van bezuiniging ondersteunt het Letterenfonds sinds 2017 de papieren literaire tijdschriften weer structureel, met 120.000 euro per jaar. 60 Een tijdschrift mag maximaal 12.000 euro per jaar (oftewel 24.000 euro per ronde) ondersteuning aanvragen. Dat bedrag dient aangewend te worden voor schrijvershonoraria en kosten voor de redactie van teksten.

Op radio en televisie zijn de letteren naar de randen van de programmering verdreven, met uitzondering van het populaire boekenpanel in De Wereld Draait Door. Auteurs mogen op gezette tijden opdraven voor een interview, met name in VPRO’s Boeken op zondag, maar een tv-programma waarin op serieuze wijze wordt gereflecteerd op literatuur is er niet meer. Op de radio houden cultuurprogramma’s Kunststof en Opium de eer hoog, al zijn die aan alle kunsten gewijd. Het radioprogramma Nooit meer slapen bevat enkele vaste letteren-elementen: een kort verhaal, een hoorspel en een gedicht.

Overzicht van instellingen in het letterenveld

Auteursbond

De Auteursbond is de beroeps- en belangenvereniging van de Nederlandse auteurs en vertalers. De bond vertegenwoordigt ruim 1.500 auteurs, die zijn onderverdeeld in negen secties: letterkundigen, jeugdboekenschrijvers, scenarioschrijvers, toneelschrijvers, literair vertalers, boekvertalers, educatieve auteurs, freelance journalisten en ondertitelaars.

NBD | Biblion

NBD | Biblion levert ondersteunende diensten aan bibliotheken en mediatheken door heel Nederland. Het verzorgt de catalogisering van de producten, en levert materialen die nodig zijn voor het beheer van een bibliotheek.

CB

Het CB, voorheen bekend onder de namen het Centraal Boekhuis en CB Logistics, vormt de schakel tussen uitgever, boekverkoper en consument. CB biedt de titels van (aangesloten) uitgevers aan bij de boekverkopers en beheert de voorraad boeken. Daarnaast faciliteert het de distributie van titels print on demand en e-books. CB logistics levert jaarlijks aan meer dan 12.000 adressen. 61 In 2016 ging het om een totaal van 59.990.000 fysieke gedistribueerde titels, en maakte het 5.732.826 e-booktransacties mogelijk.

CPNB

De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) is het marketing- en communicatiebureau van de Nederlandse boekenwereld. De CPNB organiseert campagnes, evenementen en public relations rondom het boek en auteurs, waaronder het befaamde Boekenbal en de Kinderboekenweek. Het CPNB wordt gefinancierd door het boekenvak en door sponsoren.

Fonds Bijzondere Journalistieke projecten

Het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten verleent financiële steun voor artikelen, reportages, longreads, journalistieke boeken en biografieën. Met kleinschalige subsidies beoogt het fonds journalisten in staat te stellen zich langdurig te verdiepen in een onderwerp of thema. Daarnaast reikt het fonds jaarlijks een prijs uit voor het beste journalistieke boek. Het fonds ontvangt sinds de oprichting in 1990 subsidie van OCW. In 2016 was dit bijna 400.000 euro, wat het leeuwendeel uitmaakt van de baten. 62

KB

De Koninklijke Bibliotheek (KB) is de nationale bibliotheek van Nederland en beheert alles wat er in ons land is verschenen en in het buitenland over Nederland is gepubliceerd, van de periode van het handgeschreven boek tot het digitale boek. Samen met partners in het domein van de openbare bibliotheken, het erfgoed en de wetenschap maakt de KB de bibliotheekcollectie zichtbaar, bruikbaar en houdbaar. Het verwezenlijken van de nationale digitale bibliotheek heeft een hoge prioriteit. Daarnaast verricht de KB onderzoek, met name voor de bibliotheeksector.

Onder de vlag van de KB ressorteert ook de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL). Dit is een digitale collectie van teksten die behoren tot de Nederlandse letterkunde, taalkunde en cultuurgeschiedenis. De site bevat duizenden literaire teksten en secundaire literatuur die het hele Nederlandse taalgebied bestrijkt, en wordt jaarlijks zo’n vier miljoen keer geraadpleegd.

KBb

De Coöperatieve Koninklijke Boekverkopersbond U.A. (KBb) is de brancheorganisatie voor boekhandels en behartigt de belangen van de boekverkoper op verschillende manieren. Ter stimulering van een innovatieve en klantgerichte branche onderneemt de KBb verschillende activiteiten, bijvoorbeeld rondom distributie en promotie en ook bijscholing. Het grootste deel van de leden is retail-georganiseerd (559) of zelfstandig-ongebonden (487), maar ook de domeinen internet (6) en educatief-wetenschap behoren tot de bond.

KVB

De Koninklijke Vereniging van het Boekenvak (KVB) is de koepelorganisatie van het Nederlandse boekenvak. Zij verbindt commerciële, culturele en maatschappelijke partijen die zich bezighouden met het boek en aanverwante producten en is de schakel tussen boekenvak en politiek. 63

KVB Boekwerk: kenniscentrum

De jaarcijfers en het consumentenonderzoek over het boekenvak worden sinds 2015 gepresenteerd door KVB Boekwerk, het kennis- en innovatieplatform van de boekensector. Het platform verbindt data, inzichten en spelers en heeft als ambitie om de waarde van de boekensector inzichtelijk te maken en innovatie te stimuleren. Kernpartners van deze netwerkorganisatie zijn de Groep Algemene Uitgevers (GAU) van de Mediafederatie, KBb, Stichting Lezen, CPNB en het Nederlands Letterenfonds.

Literatuurmuseum/Kinderboekenmuseum

In Den Haag, in de KB, is het Literatuurmuseum gevestigd, evenals het Kinderboekenmuseum. De musea maken samen deel uit van de Stichting Nederlands Literatuurmuseum en Literatuurarchief (Stichting NLL). De stichting beheert de literaire schatkamer van Nederland: manuscripten, brieven, illustraties, portretten, foto’s en andere unieke documenten en voorwerpen van vrijwel alle Nederlandse schrijvers en illustratoren. Met tentoonstellingen en een site maakt het museum de kracht van literatuur en de rijkdom van het literaire erfgoed zichtbaar.

De Mediafederatie

De Mediafederatie (voorheen het Nederlands Uitgeversverbond, NUV) is de brancheorganisatie voor uitgevers in Nederland en behartigt de collectieve belangen van uitgevers van literatuur, entertainment & lifestyle, nieuws, leermiddelen, vak en wetenschap. De bij de federatie aangesloten uitgevers vertegenwoordigen gezamenlijk meer dan 90 procent van de Nederlandse uitgeefbranche. 64 De leden zijn ook lid van een of meer van de volgende zelfstandige groepsverenigingen of brancheorganisaties:

  • Groep Algemene Uitgevers (GAU)
    Algemene uitgevers
  • Groep Educatieve Uitgevers (GEU)
    Aanbieders van leermiddelen, toetsen en educatieve dienstverlening in Nederland
  • Magazine Media Associatie
    Multimediale magazinemerken
  • Media voor Vak en Wetenschap
    Professionele, wetenschappelijke en vakinformatieve uitgevers, en uitgevers voor het hoger onderwijs (hbo en academisch)
  • NDP Nieuwsmedia
    Nieuwsbedrijven

Nederlands Letterenfonds

Het Nederlands Letterenfonds is een van de zes publieke cultuurfondsen in Nederland en investeert in de totstandkoming van literatuur in alle genres in de Nederlandse en Friese taal, en de verspreiding daarvan in binnen- en buitenland. Het fonds verstrekt beurzen en subsidies aan schrijvers, vertalers, uitgevers en festivals. Het fonds heeft een budget van 11,2 miljoen euro per jaar dat wordt verstrekt door OCW.

Schrijverscentrale

De Schrijverscentrale (voorheen Stichting Schrijver School Samenleving) verzorgt de landelijke bemiddeling tussen auteurs, bibliotheken, het onderwijs en andere instellingen. De Centrale geeft ook advies, denkt mee over de invulling van programma’s en verzorgt de praktische afhandeling. De Schrijverscentrale ontvangt een subsidie van 650.000 euro per jaar van OCW.

Stichting Lezen

Stichting Lezen is het landelijke kennis- en expertisecentrum voor leesbevordering en literatuureducatie. De stichting stemt bestaande activiteiten op het gebied van leesbevordering en literatuureducatie op elkaar af en stimuleert initiatieven, methodieken en instrumenten die vernieuwend zijn. Ook het stimuleren van onderzoek en de verspreiding van onderzoeksresultaten behoren tot het werk van Stichting Lezen. Daarnaast is zij penvoerder voor Kunst van Lezen als preventief onderdeel van Tel mee met Taal. De stichting zit in de BIS voor 1,87 miljoen euro op jaarbasis.

Stichting Lezen en Schrijven

Stichting Lezen en Schrijven zet zich in om laaggeletterdheid te voorkomen en te verminderen door middel van verschillende programma’s zoals Taal voor het Leven en Voel je Goed!, waarmee gemeenten, organisaties, docenten en vrijwilligers ondersteund worden om deze missie mede te volbrengen. De organisatie biedt scholing, doet onderzoek, deelt kennis, geeft advies en ontwikkelt instrumenten en lesmaterialen.

Taalunie

De Taalunie is de beleids- en kennisorganisatie voor de Nederlandse taal. Zij werd in 1980 opgericht door de Nederlandse en Vlaamse overheden, met de bedoeling randvoorwaarden te scheppen waardoor het Nederlands optimaal kan worden benut. Bijvoorbeeld door taalgebruikers van adviezen te voorzien, door docenten Nederlands in het buitenland te steunen, en door organisaties te verbinden die zich met het Nederlands bezighouden. De Republiek Suriname is geassocieerd lid van de Taalunie. Met Curaçao, Aruba en Bonaire zijn samenwerkingsovereenkomsten gesloten. 65


 

Monitor Amateurkunst 2017, pag. 7, fig. 3. Dat is een beduidend lager percentage dan de 16 procent die onderzoeksbureau Panteia noemt in de Sectorbeschrijving Letteren en bibliotheken (p. 154). Waarschijnlijk heeft men zich gebaseerd op hetzelfde percentage dat LKCA in het artikel ‘Kunstzinnig bezig zijn…’ plakt op de groep amateurkunstbeoefenaars die eens per week of vaker bezig is met creatief schrijven. Dit is dus niet een percentage van de Nederlandse bevolking.

Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017

Onder het algemene boek wordt verstaan: fictie, non-fictie, poëzie en jeugdboeken. School-, studie- en wetenschappelijke boeken worden niet tot de algemene boeken gerekend.

Onder ‘non-fictie informatief’ schaart men boeken op het gebied van geschiedenis, taal en cultuur, economie, psychologie, bedrijfskunde en gezondheid. In de categorie ‘non-fictie vrije tijd’ vallen kookboeken, sportboeken, reisboeken en overige hobby- en lifestyle boeken.

Een actieve vertaler is iemand die in een periode van vijf jaar ten minste één nieuw naar het Nederlands vertaald werk publiceerde.
Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017

villamedia.nl
29 september 2015

De Auteursbond in een email van
20 december 2017.

Volgens een schatting van de Rotterdamse spoken word-organisatie Spraakuhloos.

Gegevens van de website van SpokenFM.

‘Actief’ definiëren wij hier als: auteurs of vertalers die de afgelopen vijf jaar een boek, of het afgelopen jaar in krant of tijdschrift een artikel publiceerden, die een scenario of toneelstuk schreven dat werd uitgevoerd of die het afgelopen jaar op een podium woordkunst bedreven. Om de schrijvers die op meer dan één front actief zijn eruit te filteren, hebben we het totaal met 5 procent verminderd.

Jaarverslag 2016.
Letterenfonds 2017

Het werkelijke aanbod van nieuwe Nederlandse titels ligt hoger, op 4909 titels. Maar daarbij zijn inbegrepen alle titels van makers die in strikte zin geen auteurs zijn, zoals bloemlezingen, fotoboeken, et cetera. Cijfers van KVB Boekwerk.

Monitor. Makers.
KVB Boekwerk, 2017

Volgens opgave van Spraakuhloos.

Monitor. Uitgevers.
KVB Boekwerk, 2017

Jaarverslag 2015.
Nederlands Uitgeversverbond, 2016

Email van KVB Boekwerk,
16 januari 2018

Onderzoek van KVB Boekwerk in samenwerking met de Boekman Stichting, gebaseerd op data van CB.
Boekman, september 2016

Jaarverslag 2016.
CB Logistics, 2017

Cijfers afkomstig uit het Jaarverslag van de Koninklijke Boekverkopersbond (KBb). De webshops zijn inclusief de 154 aanvullende webwinkels van fysieke verkooppunten. Er zijn zes webwinkels zonder fysieke pendant.

Email van de KBb,
4 januari 2018

Jaarverslagen KBb
en CPNB.

Jaarverslag 2015.
KBb, 2016

Dit in tegenstelling tot de Amerikaanse en de Engelse boekenmarkt, waar zowel omzet als afzet van e-books in 2016 terugliepen.

Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017

Jaarverslag 2016.
KBb, 2017

Leesmonitor 2017.
Stichting Lezen

Jaarverslag 2016.
KBb, 2017

Rapportage Boekenbranche.
GfK, 2017

Festival Monitor 2017.
Respons, 2017

Jaarverslag 2016.
Letterenfonds 2017

Jaarverslag 2016.
Schrijverscentrale, 2017

Cultuurindex 2018.
Boekmanstichting, SCP

Gewonnen door Erik-Jan Harmens.

In 2016 kreeg de KB 44,8 miljoen voor het vervullen van de stelseltaken zoals vastgelegd in de Wsob, en 46,2 miljoen voor de wetenschappelijke taken, vastgelegd in de WHW.

Bibliotheekmonitor KB. De KB stelt dat de daling van het ledenaantal sinds 2011 tot stilstand is gekomen. In de rapportage bibliotheekstatistiek wordt gesteld: ‘Sinds 2005 stijgen de aantallen jeugdleden van de bibliotheek. Ook relatief is er sprake van een groeiend ledental, aangezien het aantal kinderen en jongeren in de bevolking wat daalde (van 3,8 miljoen in 2005 naar 3,6 miljoen in 2016). Het aantal volwassen leden daalde ten opzichte van 2015 met 4% naar ongeveer 1,4 miljoen leden. Het aantal jeugdleden tot 18 jaar is gestabiliseerd en ligt evenals in 2015 rond de 2,3 miljoen. De jeugdleden maken nu 62 procent van het totale ledenbestand van de bibliotheek uit.’

De cijfers over inkomsten en ledentallen van de openbare bibliotheken komen van CBS Statline,
20 september 2017

Ondernemerschap in een veranderend subsidiebeleid.
p. 13-17., Panteia, 2015

Koninklijke Bibliotheek
Bibliotheekmonitor.nl

Openbare bibliotheken.
CBS Statline,
20 september 2017

VOB

Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen,
artikel 5

Onduidelijk is vooralsnog hoe groot het aandeel illegale downloads is. Meer over piraterij in Economische waarde.

Cijfers aangeleverd door de KB betreffende de Landelijke Digitale Openbare Bibliotheek.

Volgens opgave van de Koninklijke Bibliotheek.

Onlangs zijn Bruna en VBK gefuseerd. Onbekend is nog onder welke naam hun beider leenplatform verder gaat en onder welke voorwaarden een abonnement kan worden afgesloten.

Jaarverslag 2016.
KBb, 2017

Feiten en cijfers laaggeletterdheid.
Stichting Lezen en Schrijven, 2016

Berekening van PwC, 2017.

Feiten en cijfers laaggeletterdheid.
Stichting Lezen en Schrijven, 2016

Brief van OCW aan de Tweede Kamer,
6 maart 2015

Impactonderzoek taaltrajecten Taal voor het Leven.
Greef, M., de, Segers, M., Nijhuis, J.,  Lam, J.F., 2014

Lezen loont een leven lang.
Mol. S., Bus, A.
in: Levende talen, jaargang 12, nr.3, 2011

BoekStart maakt baby’s slimmer
Berg, H. van den, Bus, A., 2015

Idem

Het BoekStartkoffertje: bekendheid, bereik en waardering.
Kantar Public, 2018

Brief van OCW aan de Tweede Kamer,
6 maart 2015

Staande receptie.
Joosten, J. , 2012

Bibliografie van de Literaire Tijdschriften in Vlaanderen en Nederland.
Koninklijke Bibliotheek

In de vorige subsidieperiode financierde het fonds louter de digitale presentatie van literaire tijdschriften.

Jaarverslag 2016.
CB Logistics, 2017

Jaarverslag 2016.
FBJP, 2017

KVB

NUV

Taalunieversum

De Actoren Het ecosysteem