De muzieksector vanuit
maatschappelijk perspectief

In dit hoofdstuk bekijken we hoe de muzieksector zich verbindt met zijn publiek en hoe Nederlanders zelf actief bezig zijn met muziek. We bekijken welke rol muziek speelt in de maatschappij: dat gaat veel verder dan bezoek aan podia en het beluisteren van opgenomen muziek. We laten zien hoe muziekinstellingen nieuw publiek zoeken, onder andere door middel van educatie- en participatieprojecten. Ook gaan we in op binnen- en buitenschoolse mogelijkheden voor kinderen om zich te bekwamen in muziek. Aan het eind van het hoofdstuk doen we aanbevelingen om de maatschappelijke waarde van de muzieksector de komende periode verder te vergroten.

Iedereen is een luisteraar

Anders dan veel andere kunstvormen is muziek in ieders leven aanwezig, en anders dan bij bijvoorbeeld toneel of beeldende kunst is menig muziekliefhebber zich er bij het beluisteren van zijn favoriete hits nooit van bewust dat hij met kunst bezig is. In ons leven worden we voortdurend omringd door muziek. Soms kiezen we daarvoor; probeer de mensen maar eens te tellen die ‘met oortjes in’ de stad doorkruisen. Soms worden we er ongevraagd mee geconfronteerd, tot ons plezier of ergernis (wachtdeuntjes voor een telefonisch consult vindt bijna niemand prettig; de achtergrondmuziek in de lift stelt ons misschien gerust). Muziek zorgt ervoor dat we onverwacht met anderen samenkomen in de openbare ruimte, zoals rond een piano in een stationshal, of juist dat we snel uiteengaan, zoals bij de Efteling-muziek die ongewenste bezoekers uit station Amsterdam Centraal moet weren. Muziek heeft een sterke rol in onze identiteitsvorming; we zien door de decennia heen hoe jongeren vaak idolaat zijn van een bepaalde muzikale stroming. Slechts een heel klein percentage van de horende bevolking, naar schatting 2 procent, wordt emotioneel niet geraakt door muziek; zij lijden aan specifieke muzikale anhedonie en vertonen bij het luisteren naar muziek geen enkele (positieve of negatieve) hersenactiviteit. 1 Voor de meeste andere horende mensen geldt dat ze in meer of mindere mate van muziek houden.

De toegevoegde waarde van muziek beperkt zich dan ook niet tot het artistieke aspect ervan. Samenspel en improvisatie zijn belangrijke elementen in de zogenaamde 21st century skills, de competenties die burgers nodig hebben in de huidige kennis- en netwerksamenleving. Het is daarom niet verbazingwekkend dat muziek nadrukkelijk aandacht krijgt bij de versterking van cultuureducatie op scholen. Veel muzikanten zijn zich bewust van de sociaal-maatschappelijke impact van muziek en geven sociaal-maatschappelijke activiteiten een rol in hun beroepspraktijk. Zo wierp de organisatie Art in Rhythm, geïnitieerd door percussionist Joshua Samson en pianist Marc van Roon, zich rond de eeuwwisseling op als Nederlands pionier bij het inzetten van muzikale competenties in het bedrijfsleven. Ook de genre-overstijgende masteropleiding New Audiences and Innovative Practice (NAIP) van de conservatoria in Den Haag, Groningen en Reykjavik toont doeltreffend aan hoe muzikanten verbinding kunnen leggen met maatschappelijke domeinen als de zorg, het bedrijfsleven of de politiek.

Publieksmarkt en toegankelijkheid

De publieksmarkt voor muziek is groot. Het ene genre heeft het wat moeilijker om publiek te trekken dan het andere – voor klassieke, traditionelere concerten blijft het publiek doorgaans wat ouder, hoogopgeleid en van traditioneel Nederlandse herkomst; onbekendere en beginnende artiesten hebben een aanlooptijd nodig om hun concerten vol te krijgen – maar in het algemeen kunnen we zeggen dat het er met de publieksbelangstelling voor muziek goed voorstaat. Bijna iedereen in Nederland houdt zich bezig met muziek, hetzij via livebezoeken, hetzij via streaming, muziekaankoop of radio, hetzij via actieve participatie.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gaat uit van 8,5 miljoen bezoeken aan muziekvoorstellingen in 2015, maar lijkt daarbij alleen de bezoeken mee te tellen aan podia die zijn aangesloten bij de VNPF of de VSCD. 2 De VNPF-podia telden in 2016 4,8 miljoen bezoeken voor hun activiteiten. 3 Bij de VSCD-podia werden dat jaar 1,5 miljoen bezoeken afgelegd aan klassieke concerten en 1,8 miljoen aan populaire muziek (waartoe de VSCD stijlen als pop, jazz en wereldmuziek rekent). 4 We hebben dan nog niet in beeld hoeveel bezoekers andere muziekpodia en -festivals trekken, variërend van buurtcafé en straatfestival tot commerciële partijen als Ziggo Dome en grote evenementen – maar evengoed de popzalen, schouwburgen en concertzalen die zich niet bij een vereniging hebben aangesloten. Zo telt de Festival Monitor (VVEM) in 2016 alleen al 16,9 miljoen bezoeken aan 639 muziekfestivals. 5 Schattingen over het aantal bezoeken aan dancefestivals in Nederland lopen uiteen van 2,8 tot 4 miljoen bezoeken, voor 170 tot 430 festivals per jaar. 6 Een totaalindruk van het bezoek aan muziek krijgen we wanneer we de cijfers van het SCP bekijken die weergeven welk deel van de Nederlandse bevolking elk muziekgenre bezoekt. 7

Bezoek aan muziek, 2014
(percentage van bevolking dat wordt bereikt)

Bron: SCP, 2016.

Bezoek aan muziek, 2014
(bezoeken in miljoenen)

Bron: SCP, 2016. Op basis van bezoekfrequentie 8

Hoewel dus veel mensen muziek bezoeken, ligt hier voor de muzieksector en voor overheden en fondsen toch een aanzienlijke opdracht. Die hangt vooral samen met het feit dat juist het gesubsidieerde aanbod veel minder zijn weg vindt naar alle Nederlanders. In een van de vier cultuurpolitieke doelen benadrukt de raad dat de overheid ervoor moet zorgen dat het cultuuraanbod iedereen in Nederland ten goede komt, ongeacht afkomst, leeftijd, opleiding, inkomen of religie. Op dit moment lijkt dat met betrekking tot de muzieksector nog onvoldoende het geval. De aandacht voor het betrekken van nieuwe publieksgroepen bij muziek komt weliswaar op gang, maar nog altijd zien we publiek met een migratieachtergrond, publiek met lagere opleidingsniveaus, publiek uit plattelandsdorpen en publiek met fysieke of mentale beperkingen relatief weinig terug in gesubsidieerde muziekzalen.

Kijken we naar de gegevens van het SCP, dan blijkt dat mensen met lagere inkomens, lagere opleidingsniveaus en met een niet-westerse etniciteit vooral ondervertegenwoordigd zijn in het publiek voor ‘gecanoniseerde voorstellingen’, zoals klassieke muziek. Dit publiek is gemiddeld ouder dan 50, is minimaal hbo-geschoold en valt in de inkomensgroepen vanaf 1,5 keer modaal. 9 In de minder gesubsidieerde genres dance, urban en pop is het publiek grotendeels jonger (gemiddeld onder de 35) en speelt (met uitzondering van de pop) etnische afkomst geen rol. Hier zijn vooral lager opgeleiden sterk ondervertegenwoordigd. 10 De algemene indruk is dat het publiek op festivals wat diverser is en dat er in grote steden meer aandacht komt voor publiek met andere culturele achtergronden. Ook lijkt hoger opgeleid publiek met een niet-westerse achtergrond het gesubsidieerde aanbod beter te gaan vinden. In zalen buiten het gesubsidieerde circuit, waar vaak ook al een diverser aanbod klinkt, treffen we een minder homogeen publiek aan.

De mismatch tussen het gesubsidieerde aanbod en de publieksbelangstelling verdient de komende jaren nadrukkelijk aandacht in het muziekbeleid. In De muzieksector vanuit artistiek perspectief hebben we al laten zien hoe musici en muziekorganisaties zich bij het ontwikkelen van nieuwe concertformules meer dan ooit laten leiden door hun publiek. Dat geldt door alle genres heen. De artistieke motivaties van waaruit dit gebeurt zijn niet te scheiden van de maatschappelijke motivaties. Onze positieve evaluatie van deze tendens neemt echter niet onze opvatting weg dat er op dit vlak méér moet gebeuren. We roepen overheden en de sector daarom op een goede agenda op te stellen voor het diversifiëren van het publiek voor gesubsidieerde muziek. Die moet volgens ons in elk geval de volgende drie elementen bevatten: er moet een diverser aanbod worden gefaciliteerd via aanbod- en programmeringssubsidies, onderzoek naar nieuwe publieksgroepen dient te worden gestimuleerd, en reeds gesubsidieerde organisaties moeten worden aangespoord om een actiever diversiteitsbeleid te voeren. De Code Culturele Diversiteit kan hierbij een handzame leidraad vormen, mits er minder vrijblijvend wordt omgegaan met de clausule ‘pas toe of leg uit’. 11

Symfonische orkesten wortelen in de regio
Een groep organisaties die van oudsher een traditioneel Nederlands, hoogopgeleid, ouder publiek trekt, zijn de symfonische orkesten in de BIS. De laatste jaren bouwen zij hun activiteiten echter uit met het oog op een hechtere connectie met het (potentiële) publiek in hun regio. De kerntaak van deze orkesten bestaat uit het geven van kwalitatief hoogwaardige uitvoeringen van symfonische muziek, maar steeds meer houden ze zich daarbij ook bezig met het spelen van andere muziek (zoals filmmuziek en cross-overs) en met het aanboren van bredere publieksgroepen in hun regio. Zo bereikte het Noord Nederlands Orkest in 2016 tienduizend Groningers met een openluchtconcert in het dorpje Blauwestad met een ‘Tribute to the Stones’. Daarnaast mengen orkesten zich op velerlei manieren in het muziekleven in hun regio; ze werken met koren, maken voorstellingen met opera-, dans-, toneel- en jeugdtheatergezelschappen, verzorgen binnen- en buitenschoolse educatieprogramma’s en bewegen zich steeds vaker ook buiten de concertzaal om zich te presenteren in het bedrijfsleven, bij openbare gelegenheden of op festivals.

In ons advies ‘Innoveren, Vitaliseren’ hebben we aan orkesten gevraagd hun betekenis voor de lokale, regionale en internationale muzikale infrastructuur in kaart te brengen, om kortweg hun voetafdruk in stad en regio te schetsen. 12 Onderzoeksbureau Berenschot heeft daarop een eerste voorzet gedaan in het rapport ‘Naar nieuwe prestatiemodellen voor orkesten’, waarin het onder andere de tendens blootlegt dat orkesten zich steeds meer ontwikkelen tot ‘muziekhuizen’, met een orkest als middelpunt van muzikale en maatschappelijke activiteiten in een stad of regio. 13 Orkesten zoeken actief naar wegen om hun inbedding in de culturele en muzikale infrastructuur van hun omgeving bloot te leggen, uit te breiden en te verdiepen. In het rapport ‘Orkesten van nu, van waarde voor de toekomst’ roepen de gezamenlijke Nederlandse symfonieorkesten de overheid op om bij de beoordeling van hun resultaten alle prestaties mee te nemen: ‘Beoordeel de waarde van het orkestprogramma in brede zin; tel niet alleen bezoekers en opbrengsten per stoel maar laat ook de maatschappelijke betekenis van orkesten, de impact op hun omgeving en het bereik van nieuw publiek meewegen.’ 14

Deze oproep kan op onze instemming rekenen. Door in subsidierelaties met orkesten niet alleen afspraken te maken over aantallen concerten maar ook de educatieve en maatschappelijke activiteiten in ogenschouw te nemen, kunnen orkesten hun voetafdruk in hun stad of regio verder verstevigen. In gesprekken spreken veel orkesten over zichzelf als ‘muzikale krachtcentrales’, communities of musicians of ‘muziekhuizen van de toekomst’; profielen waaruit een nieuw elan spreekt, en waarin de relatie tussen muziek en luisteraar wordt uitgedrukt.

Muziekeducatie en -participatie

Over twee dingen is de hele muzieksector het roerend eens. Ten eerste: het is van wezenlijk belang dat kinderen en jongeren in aanraking komen met muziek. Ten tweede: kinderen en jongeren komen veel te weinig in aanraking met muziek. In de ideale wereld begint kennismaking met muziek – actief (zingend en musicerend) en passief (luisterend) – in het primair onderwijs en krijgt die kennismaking een vervolg in het voortgezet onderwijs. Kinderen en jongeren die een muziekinstrument willen leren spelen, kunnen terecht op muziekscholen en bij jeugdorkesten en -koren. Jongeren die vervolgens een opleiding tot musicus ambiëren, kunnen terecht bij vooropleidingen en jongtalentklassen. Scholen kunnen kinderen en jongeren laten kennismaken met alle vormen van muziek door voorstellingen in te kopen van orkesten, bands, ensembles en soloartiesten. Deze artiesten geven ook concerten voor kinderen in theaters en concertzalen, die ze in hun vrije tijd met volwassenen kunnen bezoeken.

Heel grofmazig ziet het landschap voor educatie en (jeugd)participatie er nog wel zo uit, maar helaas zijn er onder invloed van bezuinigingen flinke gaten in geslagen. Door het gebrek aan aandacht voor muziekeducatie in het primair en voortgezet onderwijs en het wegvallen van een groot deel van de muziekscholen onder invloed van gemeentelijke bezuinigingen, ligt het initiatief voor educatie van kinderen en jongeren voor een groot deel bij muziekproducerende instellingen, die daar veelal zelf niet de mankracht en middelen voor hebben.

Primair en voortgezet onderwijs

Een van onze grote zorgen is de geringe aandacht voor muziekeducatie in het curriculum van het primair en voortgezet onderwijs. Verhalen van kinderen die tijdens de muziekles op school alleen maar op de maat leren klappen, zijn geen uitzondering. Uit onderzoek blijkt dat 11 procent van de leerkrachten in het basisonderwijs zich niet zelfverzekerd genoeg voelt om muziekonderwijs te geven. 15 Aandacht voor genres, muziekinstrumenten, zangtechnieken of componisten ontbreekt nagenoeg op scholen. Aan de andere kant staat de groeiende overtuiging, die ook wordt gestaafd door onderzoek, dat muziekonderwijs behalve instrument- en muziekkennis ook het cognitieve, emotionele, sociale en creatieve vermogen van kinderen vergroot, en dat muziek kan bijdragen aan onderlinge verbinding. Dit laatste lijkt ons een wezenskenmerk van het onderwijs in de 21e eeuw, waar kinderen uit verschillende culturen samen groot worden.

Oud-minister Bussemaker heeft dit probleem tijdens haar regeerperiode serieus genomen en heeft in 2015 het campagneprogramma ‘Méér Muziek in de Klas’ geïntroduceerd, samen met het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP) en het landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA). Het programma is pas sinds 2016 operationeel dus conclusies trekken is nog te voorbarig, maar het afgelopen jaar werden al 542 scholen door het FCP ondersteund bij het verbeteren van hun muziekonderwijs en hun relatie tot lokale muziekscholen, -verenigingen, -gezelschappen of (pop)podia. 16 In juni 2017 heeft Bussemaker 5 miljoen euro extra beschikbaar gesteld om pabo’s te helpen hun studenten beter voor te bereiden op het geven van muziekles; de eerste drie pabo’s (in Rotterdam, Groningen en Helmond) zijn inmiddels al aan de slag gegaan.

Mede gezien de grote belangstelling in de (sociale) media schept de start van het programma positieve verwachtingen. Dit neemt vooralsnog niet weg dat tijdens de totstandkoming van dit advies veel kinderen niet of nauwelijks in aanraking kwamen met muziek op school. Veel van onze gesprekspartners uitten hun zorgen over het gemis aan muzikale belangstelling, kennis en vaardigheden dat hierdoor bij jongvolwassenen is ontstaan. Bij het enthousiasmeren van nieuw publiek moeten zij from scratch beginnen; dit geldt met name voor genres die kinderen niet via streaming en media leren kennen, zoals klassieke en hedendaagse gecomponeerde muziek, jazz, wereldmuziek en avant-gardistische vormen van pop.

Een ander project dat navolging verdient is ‘Ieder Kind een Instrument’ van Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam (SKVR), dat leerlingen aan basisscholen in de omgeving van Rotterdam langere tijd de gelegenheid biedt een instrument te leren bespelen en samen muziek te maken. In het lopende schooljaar doen zo’n dertig scholen hieraan mee; er zijn 65 muziekdocenten aan verbonden. Ook in andere steden komt dit programma inmiddels van de grond, zoals in Haarlem en Zwolle.

Concerten en educatiemateriaal

Kinderen komen voor een groot deel ook in aanraking met muziekaanbod via scholen; zo’n 50 procent van het muziekaanbod voor de jeugd wordt voor (en soms op) scholen getoond. 17In 2015 gaven de rijksgesubsidieerde orkesten 31 procent van hun uitvoeringen voor het primair en voortgezet onderwijs. 18 Daarnaast is er ook ander aanbod, zoals de rijdende concertzaal Classic Express van het door het Fonds voor Cultuurparticipatie ondersteunde Prinses Christina Concours, waarin getalenteerde jonge musici (klassiek en jazz) met een tot concertzaal omgebouwde vrachtwagen langs scholen gaan. Ook het landelijke digitale muziekeducatieprogramma van Het Concertgebouw Amsterdam, ‘Kazoo’, is het vermelden waard (inmiddels geïntegreerd met 123ZING).

Door het ontbreken van kennis over muziekeducatie in het primair en voortgezet onderwijs ligt ook de verantwoordelijkheid voor het ontwikkelen van muziekeducatief materiaal voor een groot deel bij de muzieksector zelf. De orkesten in de BIS ontwikkelen allemaal doorlopende leerlijnen voor kinderen en andere doelgroepen; zo ontwierp het Residentie Orkest speciale programma’s voor senioren en voor kansarme jongeren. Door materiaal online beschikbaar te stellen, kunnen scholen in het hele land er gebruik van maken; een mooi voorbeeld is de componeertool ‘Ik Componeer’ van het Metropole Orkest. Ook veel andere partijen ontwikkelen online lesmateriaal of programma’s die scholen op aanvraag kunnen boeken, zoals ‘Ukelele in de Klas’, de apps rond klassieke muziekstukken van uitgeverij Follow a Muse, ‘DoReMixMax’ (een initiatief van antropoloog-muzikant Miranda van der Spek dat kinderen de geschiedenis van de slavernij bijbrengt door middel van liedjes) en ‘Wij maken samen muziek’, waarbij kinderen leren componeren en improviseren. 19

Hoewel professionals in alle genres zijn doordrongen van het belang van goede educatie, zijn veel organisaties organisatorisch en financieel onvoldoende toegerust om hieraan een structureel aandeel te kunnen leveren.

Een bijkomend probleem is dat scholen maar een zeer beperkt budget per leerling beschikbaar hebben om aan cultuur te besteden. In 2014 was het jaarlijkse budget van het Rijk, gemeenten en provincies samen gemiddeld 51 euro per leerling in het primair onderwijs en 12 euro per leerling in het voortgezet onderwijs – bedoeld voor alle vormen van cultuur. 20 Bovendien hebben docenten weinig tijd om het bestaande cultuuraanbod te inventariseren en organiseren. Vanuit de landelijke regeling ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’ worden daarom intermediairs ingezet (in Noord-Brabant bijvoorbeeld via De Cultuur Loper) die scholen helpen hun cultuureducatiecurriculum verder te ontwikkelen en hun relatie met de culturele omgeving te versterken. In het kader van deze regeling werken scholen vooral samen met kleinere partners in de regio. De educatieprogramma’s van rijksgesubsidieerde instellingen zijn in de praktijk voor veel scholen te duur.

Muziekscholen

Van oudsher kunnen kinderen (en volwassenen) om een muziekinstrument te leren spelen terecht bij een plaatselijke muziekschool. Daarin is de afgelopen jaren verandering gekomen. Door bezuinigingen bij gemeenten daalde tussen 2007 en 2014 het aantal scholen waar kinderen muziekles kunnen volgen met 45 procent. 21 Het aantal kinderen dat muziekles volgt op een muziekschool liep met 29 procent terug. Muziekles loopt nu voornamelijk via zelfstandige docenten, en daarnaast zouden tutorials op YouTube geliefde leermeesters zijn. 22

Schoolgaande kinderen die les volgen op een muziekschool
(in aantallen x 1.000)

Bron: Cultuurconnectie, 2014

Schoolgaande kinderen die les volgen op een muziekschool
(in percentages)

Bron: CBS, Cultuurconnectie, 2014 23

Omdat lessen aan muziekscholen voor een groot deel (indirect) gefinancierd worden door gemeenten, is met het verdwijnen van deze voorzieningen ook de betaalbaarheid van buitenschoolse, individuele muziekles onder druk komen te staan; in gemeenten zonder muziekschool zijn leerlingen aangewezen op ongesubsidieerde privélessen, die niet iedereen zich kan veroorloven. 24 In 142 van de 390 gemeenten wordt dit opgevangen door bijdragen uit het publiek-private Jeugdcultuurfonds. In sommige gevallen hebben muziekdocenten de scholen zelfstandig kunnen voortzetten; de Bachschool in Soest is daar een voorbeeld van. In andere gemeenten ontstonden nieuwe initiatieven, zoals Het Leerorkest in Amsterdam; een initiatief op basisscholen dat inmiddels uit dertig leerorkesten bestaat en ook in andere steden navolging heeft gekregen. Dit laat onverlet dat de afname van het aantal gesubsidieerde muziekscholen een flink gat heeft geslagen in de mogelijkheden voor muziekonderwijs voor kinderen en volwassenen.

Met betrekking tot de nog bestaande muziekscholen is een veelgehoorde klacht dat leerlingen er enkel nog traditionele instrumenten leren bespelen (piano, viool, klarinet, gitaar …), maar dat er nog relatief weinig plekken zijn waar kinderen kunnen kennismaken met instrumenten waar de hedendaagse muziekpraktijk daarnaast ook om vraagt: de draaitafel, de drumcomputer, of Arabische instrumenten zoals de ud of de tarr. Een veel aangehaalde uitzondering is het Aslan Muziekcentrum in Amsterdam, dat naast dwarsfluit-, viool-, gitaar- en drumles onder andere lessen in ney, darbuka, saz en ud aanbiedt. Een onderzoek naar de diversiteit in het muziekonderwijs en de representatie van de verschillende muziekgenres daarbinnen lijkt ons raadzaam om te bekijken in hoeverre het aanbod van muziekscholen kansen biedt voor iedere potentiële (amateur)musicus in spe.

Amateurbeoefening

Kinderen en jongeren die muziekles volgen, beoefenen hun instrument ook dikwijls in ensemblevorm. Een eigen inventarisatie leverde zo’n zestig zelfstandige jeugdstrijkorkesten en -symfonieorkesten op, variërend van het Britten Jeugd Strijkorkest in Zwolle en het Drechtsteden Jeugd Orkest in Dordrecht tot een grote organisatie als de Nationale JeugdOrkesten Nederland (dit jaar ontstaan uit een fusie van NJO en JON). Hier ontwikkelen kinderen en jongeren in verenigingsverband hun muzikale vaardigheden. De organisatie van veel van deze orkesten ligt bij vrijwilligers; financiering komt uit een mix van concertinkomsten, contributie, particuliere giften, sponsoring en bijdragen van gemeenten. Daarnaast wordt een aantal orkesten met een talentontwikkelingsfunctie ondersteund door het Fonds voor Cultuurparticipatie, zoals de Nationale JeugdOrkesten Nederland en het Ricciotti ensemble. Vanaf hier kan jong talent doorstromen naar kunstvakopleidingen.

Ook volwassenen houden zich in hun vrije tijd vaak bezig met muziek. Terwijl het aantal muziekscholen afneemt, tekent zich een toename af van Nederlanders die in hun vrije tijd zingen of een instrument bespelen; respectievelijk 23 en 20 procent. 25 In Europees verband scoort Nederland hier hoog; er zingen anderhalf keer zoveel mensen als gemiddeld in Europa, en twee keer zoveel mensen bespelen een muziekinstrument. 26

In de keuze voor genres door jongeren blijkt opleidingsniveau sterk bepalend; slechts 2 procent van de jongeren die meedoen aan klassieke participatietrajecten heeft een vmbo- of mbo-niveau, 6 procent heeft een havoniveau en 93 procent is opgeleid op vwo-, hbo- of universitair niveau. Alleen urban kunstvormen trekken jongeren uit alle opleidingsniveaus aan.

Deelname aan muziekgenres naar opleidingsniveau
(in percentages)

Bron: Erasmus Universiteit Rotterdam en Bureau ART, 2017

Aanbevelingen

Algemene aanbevelingen

Aan overheden en fondsen

  • Hanteer bij het ontwerpen en aanpassen van subsidieregelingen een ruimer begrip van de activiteiten van musici en producerende muziekinstellingen als orkesten en ensembles door ook hun maatschappelijke voetafdruk in ogenschouw te nemen. Faciliteer naast concerten ook activiteiten op het gebied van educatie, publieksvergroting en -diversiteit, participatie, samenwerking met scholen en partnerschappen met andere domeinen, zoals het bedrijfsleven of de wetenschap. Hier ligt een kans om in regionale samenhang beleid te ontwikkelen (op de schaal van stedelijke regio’s).

Aan producerende en presenterende instellingen

  • Stel integrale activiteitenplannen op, waarbij concerten en inspanningen op het gebied van marketing, educatie, participatie, talentontwikkeling, experiment, beheer en behoud, digitalisering en onderzoek gezamenlijk het gekozen profiel en het muziekklimaat in de omgeving dienen. Breng je artistieke, maatschappelijke en economische voetafdruk in kaart.

Aanbevelingen ter bevordering van diversiteit

Aan overheden en fondsen

  • Maak bij het aangaan van subsidierelaties met producerende en presenterende instellingen afspraken over het diversifiëren van het publiek, opdat het publiek een betere afspiegeling gaat vormen van de bevolking in het speelgebied. Pas hierbij maatwerk toe: een orkest in een provincie met veel krimpgemeenten staat hier voor een andere uitdaging dan een ensemble in een grootstedelijke omgeving.
  • Maak het muziekaanbod op landelijk en regionaal niveau aantrekkelijker voor alle Nederlanders, door meer genres te ondersteunen en meer Nederlanders in aanraking te brengen met het muziekaanbod.

Aan producerende en presenterende instellingen

  • Breng beter in kaart wie je potentiële publiek is en onderzoek hoe je dit kunt bereiken. Ga door met het onderzoeken van alternatieve concertformules, nieuwe settings en doe publieksonderzoek gericht op het diversifiëren van je publiek.
  • Werk samen met culturele, maatschappelijke en economische partners om je voetafdruk in je omgeving of je speelgebied te vergroten.
  • Wissel gegevens over publieksgroepen en publieksbereik onderling uit en span je als producerende en presenterende instelling gezamenlijk in voor het vergroten, verbreden en behouden van je publiek.

Aanbevelingen ter bevordering van muziekeducatie

Aan overheden en fondsen

  • Voorzie in muziekeducatie en plekken voor muziekonderwijs voor alle kinderen, van alle mogelijke achtergronden, uit elke sociale en economische klasse. Besteed hierbij in het bijzonder aandacht aan muziekonderwijs voor groepen die dit zich financieel moeilijker kunnen veroorloven en voor leerlingen vanuit andere culturele achtergronden.
  • Bekijk bij het inrichten van regionaal en lokaal cultuurbeleid hoe muziekles voor kinderen, maar ook voor volwassenen, hierin kan worden opgenomen; hetzij door organisaties uit te rusten met een budget om dit te organiseren, hetzij door muziekscholen weer op te nemen in het bestel.
  • Maak bij het aangaan van subsidierelaties met producerende en presenterende instellingen afspraken over educatieve activiteiten en activiteiten op het gebied van participatie.

Aan producerende instellingen

  • Treed in contact met scholen in het primair en voortgezet onderwijs over het ontwikkelen van doorlopende leerlijnen muziek en bekijk hoe deze vast onderdeel kunnen gaan vormen van de curricula van scholen.

Dissociation between Musical and Monetary Reward Responsesin Specific Musical Anhedonia.
Mas-Herrero e.a., 2014

CBS, 2017

VNPF, 2017

VSCD, 2017

Deze monitor telt alleen festivals met ten minste 3.000 bezoekers.
Respons, 2017.

ING Economisch Bureau, 2017;
Doeland, 2017.

SCP, 2016. Veel mensen bezoeken meerdere genres.

Het geschatte aantal bezoeken is afgeleid van de door SCP genoemde bezoekfrequenties, gebaseerd op de inschatting dat 15,8 miljoen Nederlanders in 2014 6 jaar en ouder zijn (bron: CBS). Deze cijfers zijn indicaties, bedoeld om een indruk te geven.

Culturele activiteiten in 2012.
SCP, 2012

Sport en cultuur.
SCP, 2016

Onze indruk is dat veel organisaties zich committeren aan de code, maar deze te weinig aangrijpen om hun praktijk op het gebied van programmering, publiek, personeel en partners te veranderen.

Innoveren, vitaliseren.
Raad voor Cultuur, 2010

Naar nieuwe presentatiemodellen voor orkesten.
Berenschot, 2011.

Orkesten van nu, van waarde voor de toekomst.
Commissie Nederlandse Beroepsorkesten, 2014

Jaarverslag 2016.
Stichting Méér Muziek in de Klas, 2017

Het totale aantal basisscholen in Nederland bedroeg in 2016 6.347 (bron: Onderwijscijfers.nl); hiervan wordt dus al 8,5 procent ondersteund door Méér Muziek in de Klas.

Cultuur in Beeld 2016.
OCW, 2016

Cultuur in Beeld 2016.
OCW, 2016

Op de website van het LKCA staat een volledig overzicht van het aanbod.

Budget cultuureducatie per leerling PO en VO in de 35 grootste gemeenten (G35) in de periode 2013 – 2014.
Cebeon, 2014

Kerngegevens Kunst-/Cultuurconnectie 1991 – 2014.
CBS, 2016

Monitor Amateurkunst 2015.
LKCA, 2015

Schatting op basis van gegevens van het CBS (geraadpleegd september 2017) over de bevolkingsgrootte in de groep 5 t/m 17 jaar in combinatie met gegevens van Cultuurconnectie 2014.

Over de jaren 1991 – 2007 kwamen de baten van deze instellingen voor gemiddeld 66 procent uit subsidie (CBS, 2016).

Sport en cultuur.
SCP, 2016.

Culturele activiteiten in 2012.
SCP, 2012